TARİHİN YAŞANDİĞİ YER: DOMANİÇ
Domaniç Dağlarında Çam ve. Kaym ormanlarının serinliğinde gezinirken, güzel sesini duyarak mest olduğunuz bülbüller, küçük derelerin duru su-şırıltıları... bütün mütevazı görünüşü ile ruhunuzu saracaktır. Biraz dikkat kesilin ve kulak verin; belki uzaklardan bir Kayı delikanlısının terennüm ettiği türküyü duyabilirsiniz. Bir bölük atlının yeni bir. fetih müjdesi ile döndüğünü görüp sevinebilirsiniz. Gündüz Alp, Ertuğrul Gazi, Osman Gazi, Hayme Ana gibi kutlu insanların sofrasında ekmek paylaşabilirsiniz. Dursun Fakr'dan dini ders dinler, Akça Koca'dan kılıç talimi alabilirsiniz.
Tarih ve tabiî güzellik, Domaniç yaylasında içiçedir,
Domaniç'in tarihi M. Ö. 5500-3500 yıllarına kadar gider, çevrede Roma ve Bizans dönemine ait pek çok kalıntı mevcuttur. Domaniç Elmalı, Hitit Devrinde (MÖ. 2000-1200) meskûn mahal olduğu Keramik kalıntılarından anlaşılmaktadır. Roma Devrinde (MÖ. 30-MS. IV yy) Domaniç Güney, Çiftlik ve llıcaksu önemli yerleşim birimleridir. Sözkonusu yerlerdeki kalıntılarda Roma devri özelliklerini yansıtmaktadır. Yine Bizans devrine ait önemli yerleşim birimlerinden birisi de Çarşamba köyüdür. Yapılan araştırmalarda Çarşamba'nın başpiskoposluk merkezi olduğu belirlenmiştir. Çarşambadaki kilisenin ambon merdivenleri uzun müddet Domaniç Hükümet Konağı önünde durduktan sonra 1980 yılında Kütahya Müzesine götürülmüştür. (Kütahya 100. Yıl Yayını İst. 1981-1982) Kayı Boyu'nun Çarşamba'ya yerleşmesinin asıl amacı da Türk Fütuhat prensibine bağlı olarak Bizans merkezlerine yakın yerleri yurt seçip fetih hareketine başlamaktır.
Domaniç esas güzelliğine Türk fethi ile kavuşmuştur. I. Alâaddin Keykubat; Soylu Oğuz'un Kutlu Kayı Boyu'nu 1230 yılında Domaniç'e yerleştirdi. Hayme Ana ve oğlu Ertuğrul Gazi'nin önderliğindeki Kayı boyu Domaniç'i Türk bilgeliği ile yöneterek tarihe en güzel bir miras olarak bıraktı. Bu miras, asırlar boyunca vefalı oğullar ile gururla taşınacaktır. Osmanlı Devleti'nin kuruluşu bu mübarek topraklarda gerçekleşti. Bu yörenin her bir yanından tarih fışkırmaktadır. Vefalı Domaniç halkı, bu tarihi her yıl kutladığı törenlerde canlı tutmakta ve nesilden nesile aktarmaktadır. Domaniç güreşleri, Hayme Ana'yı anma törenleri bunun-en güzel ifadeleridir. Söz konusu törenlere devletin de sahip çıkarak maddi-manev; destek vermesi ayrıca kayda değer bir memnuniyettir. Tarihi Domaniç güreşleri her yılın Haziran ayının ilk Pazar günü, Hayme Ana'yı anma törenleri ise her .yılın. Eylül ayının ilk pazar günü yapılmaktadır. Bu gelenek asırlardan beri her yıl tekrarlanmaktadır.
15 Temmuz 1921'de başlayan Yunan işgali 5 Eylül 1922'de sona erdirilmiştir. 1926'da meydana gelen büyük bir yangınla Domaniç tamamen yanmıştır. Domaniç; Cumhuriyet döneminde nahiye olarak Söğüt'e, İnegöl'e, 1932'de Tavşanlı'ya bağlı kalmıştır. 1 Nisan 1960'da müstakil ilçe olmuştur. Hicri 1310 tarihli Hüdâvendigâr Vilayeti Salnamesinde Domaniç aşağıdaki gibi zikredilmektedir. "Domaniç nahiyesi İnegöl kazası merbutatından olup kırk karyeyi şamildir. Dahil-i nahiyede cem'an otuz sekiz camii şerif ve mescit, yirmi dükkan, bin beş yüz hane ve kırk mektep bulunur.
Kurayı saire bervecdi ati muharrerdir. Hisar, Küçük, Çukurca, Büygüç, Burhan, Soğucak, Kıranlar, Karakaya, Göçebe, Bercin, Kara, Peşmet, Derebey, Sarot, Çiftlik, Domur, Çakıl, Çavuk, Tıraz, Bökerier, llıcaksu, Bu'İamur, Dombayçayır, Fındıcak, Seyyid Fevzi, Erikli, Kırık, Kozcağız Güney, Saruhanlar, Ömerler, Burçin, Bozbilen, Aygırlar, Bike, Kozluca, Çarşamba, Ortaca, Karaman. Kura-yı mezküreden Hisar karyesi civarında olup şimdiye değin bilinemediği halde işbu bin üç yüz sekiz senesi evailinde keşfedilen cedd-i emced-i Hazret-i Hilafet pena-hi cennet-mekan. Ertuğrul Gazi Hazretlerinin valide-i muhteremeleri Hayme Ana nam muhadderenin medfeni mevcuddur ki vaki olan arz ve inha üzerine canibn celili'l-menakıb-ı zıllullahiden bir türbe-i ra'na inşa buyurulmuştur. Kuray-ı mezküre ahalisi umumen. çiftçi olup hububat-ı mütenevvi'a yetişdirirler. Domaniç nahiyesi dahilinde cesim Selçukludan beri yöreye hakim olan Türk Kültürü, Domaniç halkının folklorik özelliklerinde kendini göstermektedir.
Kadın oyunları arasında bulunan; Sultan Gezmesi, Selçuklu Sultanlarının saray bahçesindeki gezmelerini konu alır. Dağlar Gazeli oyunu, Karakeçili yörüklerinin yayla hayatını yansıtır. Duman duman üstüne oyunu ise, kekliklerin bahar ve kış aylarındaki hareketlerini canlandırır.
Erkek oyunlarından Kayı Zeybeği, yöreyi yurt edinen Kayıların oyunu olup diğer bölge zeybeklerine göre hareketlidir.
Domaniç'te pek çok yatır bulunmaktadır. Bazı tarihi şahsiyetlerde ermiş olarak göstermektedir: Sarıkız, Hayme Ana, Hızır Dede, Yak Dede, Koyun Baba, Selim Dede, Arap Dede, Çam Dede, Ayvaz Dede, Yağıbasan Dede, .Ebe Ana, Savcı Bey'in makam mezarı... Tarihi mekanlar olarak; Saruhanlar Kalesi, Mızık (Beş* )Çamı, Ermeni Beli, Pazar Alanı, Ebe Çamlığı, Sarı Kız, Ekizce Mevkii, Sivri Kaya, Çarşamba Yaylası, Durabey Mağarasi, Kandilli Çamı... hepsi birer destan şeklinde yaşamaktadır. Domaniç'in köylerinin çoğu kuruluş döneminde dirlik olarak verilmiştir. Bekarlar, Aygırlar, Akbaş, Hasanoğlu, Göçebe, Kınık köylerinin ismi ne yazık ki değiştirilmiştir. Halbuki bu isimler aynı zamanda tarihi birer anlam da ışımaktaydı. Domaniç'in ilk adı Hisarköy'dür.
Uzun yıllar bu isimle anılmıştır. Kayı boyuna yurtluk olarak verildikten sonra Domaniç adı söylenmiştir. Rivayete göre Hayme Ana ve Ertuğrul Gazi, Kayı Boyu ile I. Alaaddin Keykubat tarafından kendilerine yurtluk olarak verilen yöreye geldiklerinde dağların koyakların çöken dumanlara bakarak; "Yem yurdumuz duman içi. Soyumuza hayırlı olur inşallah. " demişlerdir. Böylece duman içi sözü söylene söylene Domaniç şeklini almıştır.
Lügatlarda ise;
Domahç, Domaniç: 1. Tümsekli, çıkıntılı 2. Ertuğruı Gazi'nin ve yanında bulunanların ilk olarak konup yerleştikleri yer olarak bilinen bir dağın adı. (Örnekleriyle Türkçe Sözlük MEB Yayınları 1. cilt. )
Domahç: Kambur, tümsekli, fırlak (Büyük Larousse Milliyet Yayınları 7. cilt.)'anlamındadır. Görüldüğü lügatlardaki anlamlar da yörenin yeryüzü şekilleri ile örtüşmektedir. 1240 Km lik yüzölçümü bulunan Domaniç'in hemen hemen tamamı vasıflı çam, gürgen, ardıç, meşe ağaçlan ile kaplı ormanlıktır. Domaniç; tarihi, kültürel, coğrafi ve tabii güzellikleri ite aziz vatanımızın güzide köşelerinden biridir. Bu güzellikler bizlere miras bırakılmıştır. Elbette bu milli miras nesilden nesile aktarılarak kıyamete kadar yüksekte tutularak götürülecektir. Tarihin kaydettiği en büyük devlet olan Osmanlı'nın bu topraklarda kurulmuş olması gerçek anlamı ile bir mutluluk ve övünç kaynağıdır. Tarihi yeniden yaşamak isteyenler için Domaniç toprakları her yöresi iie güzellikler sergilemektedir. II. Abdülhamit Han tarafından 1886'da yaptırılan Hayme Ana türbesine taş taşıyabilirsiniz. Kitabenin şairi İsmail Hakkı Bursalı'nın kâğıda yazdığı sözleri mermere işleyen nakkaşın alnında tomurcuklanan terleri silebilirsiniz.
Ebe Çamlığında doğan bebeğinizi, Mızık Çamında sallarken, kulağına Sarı Kız efsanesini anlatabilirsiniz. O bebekler ki, soyumuzun ümididir. Gürbüzlükleri, yiğitlikleri güvencemizdir. Oğulların Domaniç er meydanında güreş tutmaları göğüsleri kabartan gururdur. Dikili Kaya'ya çıkıp Osman Bey ile vadiye bakarak beyliği nasıl devlet haline getirmek dileğine ortak olabilirsiniz. Pazar Alanı'nda alışveriş yaparak gürgen ormanının serin rüzgarlarıyla dağları dolaşabilirsiniz. İkizce savaşında kılıç sallayıp ok atıp düşmanı yenebilirsiniz Savcı Bey'in naaşı başında kadınların ağıtları ile yüreğiniz yeniden; dağlanırken gözyaşlarınızı içinize akıtabilirsiniz. . Gün akşama yarınca içinizde: buruk bir sevinç, dudaklarınızda "Tarihi çevir" mehter marşı ile gözleriniz uruklara dalarak Domaniç Dağlarına tekrar bakacaksınız.
Ahmet URFALI - Tavsanli Anadolu Ögretmen Lisesi Müdürü
Kuruluşun Toprağı DOMANİÇ